Odsetki kapitałowe, odsetki za opóźnienie – pojęcie i funkcja
Kodeks cywilny nie określa pojęcia odsetek. Najczęściej rozumie się przez nie wynagrodzenie za korzystanie z cudzych pieniędzy albo też innych zamiennych rzeczy ruchomych lub za obracanie własnymi pieniędzmi w cudzym interesie. Są to odsetki zwykłe (kapitałowe), mające charakter kredytowy.

Od tego rodzaju odsetek należy odróżnić odsetki za opóźnienie w wykonaniu zobowiązania pieniężnego (art. 481 § 1 k.c.), które można traktować, jako quasi odszkodowanie, odszkodowanie ryczałtowe czy też swoistą represję cywilną. Odsetki kapitałowe należne są za czas od powstania zobowiązania do jego wymagalności, jako wynagrodzenie za korzystanie z cudzych pieniędzy.

Art. 359.. [Odsetki kapitałowe]
§ 1. Odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu.

Art. 481. .[Odsetki za opóźnienie]
§ 1. Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Stosownie do treści art. 353 1 k.c. strony mogą ułożyć łączący je stosunek prawny wedle swojego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się naturze tego stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Wobec powyższego strony mogą w umowie (np. umowie pożyczki) zawrzeć zapis dotyczący odsetek kapitałowych, stanowiących swoiste wynagrodzenie dla powoda za korzystanie z jego kapitału. W opozycji to tego rodzaju odsetek stoją odsetki za opóźnienie, które powstają odrębnie za każdy dzień opóźnienia w spłacie należności głównej, a ich byt i powstanie jest zależny od momentu spłaty należności głównej.

W ramach swobody kontraktowania za dopuszczalne należy uznać kumulowanie odsetek kapitałowych i za opóźnienie należnych wierzycielowi.

Sąd Najwyższy i niemal wszyscy przedstawiciele doktryny przyjmują, że także odsetki za opóźnienie są świadczeniem okresowym . Suma odsetek należnych za opóźnienie to iloczyn stopy oprocentowania i okresu opóźnienia. Ta konstatacja ma znaczenie decydujące dla uznania roszczenia o odsetki z tytułu opóźnienia za roszczenie o świadczenie okresowe. Podnoszony przez przeciwników tej tezy niewątpliwy fakt, że w większości przypadków świadczenie to jest spełniane jednorazowo, a żądanie zapłaty opiewa na określoną sumę, nie uchyla związku wysokości tej sumy z upływem czasu. Spełnienie tego warunku wystarczy, by zakwalifikować świadczenie jako okresowe, czyli podlegające 3-letniemu przedawnieniu z art. 118 k.c.
Art. 118. [Terminy przedawnienia]
Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi lat dziesięć, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata.

Okoliczność tego rodzaju, że odsetki umowne zostały określone na poziomie wyższym niż maksymalne odsetki ustawowe, nie stanowi o nieważności umowy. Powyższe skutkuje jedynie tym, że należne odsetki umowne zostaną ograniczone do poziomu odsetek maksymalnych, o czym mowa w art. 359 § 2 2 k.c., który stanowi, że jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych należą się odsetki maksymalne (wyrok SA w Łodzi z dnia 16 września 2016 r. I ACa 1578/15). Art. 359 § 22 k.c. jest przepisem szczególnym wobec art. 58 k.c. i przewiduje skutek w postaci ograniczenia należnych odsetek umownych do poziomu odsetek maksymalnych określonych w § 2 1 art. 359 k.c.

Ramy czasowe naliczania odsetek ustawowych. Początkową datą od jakiej można żądać odsetek ustawowych jest dzień następujący po dniu oznaczonym jako termin płatności, natomiast datą końcową naliczania odsetek ustawowych jest dzień zapłaty (wyrok SO w Białymstoku z dnia 17 czerwca 2011 r. VII Ga 92/11).
Odsetki należą się wówczas, gdy dłużnik opóźnia się ze spełnieniem swojego świadczenia. Opóźnienie zaś następuje w sytuacji, kiedy dłużnik nie spełnia świadczenia w określonym terminie. A więc jeżeli termin zapłaty jest oznaczony na dzień 1 stycznia, to wraz z początkiem dnia 2 stycznia można uznać, iż dłużnik pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem swojego świadczenia i za to opóźnienie należą się wierzycielowi odsetki. Nawet zapłata w dniu 2 stycznia nie zdezaktualizuje faktu, że w tym dniu dłużnik jest już w opóźnieniu i w związku z tym powinien ponieść tego ciężar.

Pojęcia prowizji nie można utożsamiać z pojęciem odsetek. Przepisy art. 359 § 21 i § 22 k.c. dotyczą odsetek maksymalnych. Nie ma podstaw, by przepisy dotyczące odsetek maksymalnych stosować w odniesieniu do prowizji (wyrok SA w Krakowie z dnia 2 grudnia 2015 r. I ACa 1185/15).

Odsetki stanowią świadczenie uboczne w stosunku do świadczenia głównego. Reguła ta oznacza, że byt odsetek uzależniony jest od roszczenia o zapłatę należności głównej i to zarówno co do powstania tego roszczenia, jak i jego wysokości i zakresu.

Od należności z tytułu kosztów procesu roszczenie o odsetki nie przysługuje. Roszczenie to nie znajduje bowiem oparcia w art. 359 k.c. i niezależnie od tego, kiedy zobowiązany do zwrotu kosztów procesu ureguluje zasądzoną należność z tego tytułu, wierzyciel nie jest uprawniony do naliczenia odsetek za okres od wymagalności owego roszczenia do dnia jego zapłaty (wyrok SA w Szczecinie z dnia 26 marca 2015 r. I ACa 932/14).

Strony mogą w umowie przewidzieć zarówno kumulację odsetek kapitałowych i za opóźnienie należnych wierzycielowi, jak i ustanie obowiązku uiszczania odsetek kapitałowych i zastąpienie ich od chwili, gdy dłużnik opóźnia się ze spełnieniem swojego świadczenia pieniężnego, odsetkami przewidzianymi w art. 481 § 1 k.c. (wyrok SA w Krakowie z dnia 20 lutego 2014 r. I ACa 1588/13)

Ugoda zawarta między stronami umowy stanowi czynność prawną i jeżeli z jej treści wynika obowiązek dłużnika zapłacenia odsetek umownych, to ich wysokość nie może przekroczyć odsetek maksymalnych, określonych w art. 359 § 21 k.c. (wyrok SN z dnia 5 lutego 2014 r. V CNP 16/13)

„Żądanie zwrotu” nienależnie pobranego świadczenia następuje przez doręczenie dotyczącej tego decyzji (można powiedzieć, że staje się wymagalne w tym momencie, a nie w czasie spełniania świadczeń). Z tą chwilą następuje też wymagalność (w prawnym znaczeniu według prawa cywilnego – art. 359 § 2 k.c.) roszczenia o odsetki, gdyż od tej chwili dłużnik pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia głównego (art. 481 § 1 k.c.). Z tą też chwilą rozpoczyna się bieg przedawnienia roszczenia o zapłatę odsetek (art. 120 § 1 k.c.) (wyrok SA w Gdańsku z dnia 18 października 2013 r. III AUa 229/13).
Art. 120. [Początek biegu przedawnienia]
§ 1. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie.
§ 2. Bieg przedawnienia roszczeń o zaniechanie rozpoczyna się od dnia, w którym ten, przeciwko komu roszczenie przysługuje, nie zastosował się do treści roszczenia.

Moment początkowy naliczania odsetek. Obecnie funkcja odszkodowawcza odsetek przeważa nad ich funkcją waloryzacyjną. W tej sytuacji zasądzanie odsetek od daty wyrokowania prowadzi w istocie do ich umorzenia za okres sprzed daty wyroku i stanowi nieuzasadnione uprzywilejowanie dłużnika, skłaniając go niekiedy do jak najdłuższego zwlekania z opóźnionym świadczeniem pieniężnym, w oczekiwaniu na orzeczenia sądu znoszące obowiązek zapłaty odsetek za wcześniejszy okres (wyrok SA w Warszawie z dnia 26 kwietnia 2013 r. I ACa 1436/12).

W razie wyrządzenia szkody czynem niedozwolonym odsetki należą się poszkodowanemu już od chwili zgłoszenia przezeń roszczenia o zapłatę zadośćuczynienia. Stosownie do art. 455 k.c. w tej bowiem chwili staje się wymagalny obowiązek sprawcy szkody do spełnienia świadczenia. Termin spełnienia świadczenia przez dłużnika powinien być „niezwłoczny” rozumiany, jako „realny”, to jest taki, w którym dłużnik przy uwzględnieniu wszelkich okoliczności sprawy będzie w stanie dokonać zapłaty (wyrok SA w Warszawie z dnia 28 października 2011 r. VI ACa 247/11).

Należy odrzucić możliwości naliczania odsetek od nieistniejącej należności, choćby brak obowiązku spełnienia świadczenia głównego wynikał z wydanego później wyroku, jednakże działającego ze skutkiem ex tunc. Należy opowiedzieć się za stanowiskiem, że nawet jeżeli odsetki zostały naliczone, a nawet zapłacone, spełnione z tego tytułu świadczenie musiałoby zostać uznane za nienależne, jeżeli późniejszym wyrokiem przesądzone zostałoby nieistnienie należności głównej. Bez należności głównej naliczenie odsetek jest niezasadne. Konieczność przyjęcia takiego stanowiska wynika z istoty oraz funkcji odsetek i znajduje potwierdzenie w powołanych w apelacji przepisach art. 359 § 1 k.c., a zwłaszcza wart. 481 § 1 k.c. (wyrok SA w Warszawie z dnia 2 października 2012 r. I ACa 300/12).

Przepisy kodeksu cywilnego o umowie pożyczki nie przewidują roszczenia o odsetki kapitałowe. Do powstania takiego roszczenia konieczne jest stosowne i jasno określone postanowienie umowne (wyrok SA w Łodzi z dnia 27 czerwca 2016 r. I ACa 1815/15).

Obliczanie odsetek – przykład
Zgodnie z art. 455 k.c. świadczenie powinno być spełnione w oznaczonym terminie.
Jeżeli strony w umowie termin spełnienia świadczenia określiły na dzień 31 grudnia 2011 r. to powodowi przysługuje roszczenie o odsetki od dnia następnego, a więc od dnia 1 stycznia 2012 r. Do odsetek ma zastosowanie trzyletni termin przedawnienia, gdyż odsetki mają charakter świadczeń okresowych (art. 118 k.c.). Odsetki za każdy dzień przedawniają się osobno. Jeżeli roszczenie odsetkowe stało się wymagalne w dniu 31 grudnia 2011 r., to roszczenie o najstarsze odsetki przedawniało się z każdym dniem od dnia 2 stycznia 2015 r.
Art. 118. [Terminy przedawnienia]
Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi lat dziesięć, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *