Nierówne udziały w majątku wspólnym po rozwodzie

Nierówne udziały w majątku wspólnym małżonków mogą być ustalone przy okazji podziału majątku po rozwodzie. Podział majątku wspólnego po rozwodzie zazwyczaj odbywa się na zasadzie równości, czyli każdy z małżonków otrzymuje połowę tego, co zostało nabyte podczas trwania małżeństwa. Jednakże, prawo przewiduje sytuacje, w których możliwe jest nierówne podzielenie majątku.

Przesłanki orzekania o nierównych udziałach w majątku

Aby sąd rozważył wniosek o nierówne udziały w majątku wspólnym po rozwodzie, musi zostać spełnionych kilka istotnych przesłanek.

Po pierwsze, jeden z małżonków musi formalnie złożyć wniosek lub żądanie o takie ustalenie do sądu. Sądy nie rozpatrują tej kwestii z urzędu bez konkretnego wniosku strony.

Po drugie, musi istnieć majątek wspólny podlegający podziałowi. Jeśli w momencie postępowania nie pozostały żadne wspólne aktywa, roszczenie o nierówne udziały staje się bezprzedmiotowe, chociaż nadal możliwe są oddzielne roszczenia o zwrot poniesionych wydatków.

W orzecznictwie przyjmuje się, że podział majątku wspólnego obejmuje bowiem w zasadzie jedynie aktywa, natomiast pasywa pozostają poza jego zakresem (tak: orzeczenie Sądu Najwyższego z 18.08.1959r., I CR 547/58, OSNCK 1959/2/59 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z 09.09.1976r., III CRN 83/76, Lex nr 5036, z 21.01.2010r., I CSK 205/09, Lex nr 560500 i z 15.04.2011r., III CSK 430/10, Lex nr 846560).

Jednakże przepis art. 686 k.p.c., który znajduje zastosowanie również do sprawy o podział majątku wspólnego poprzez odesłanie zawarte w przepisie art. 567 § 3 k.p.c., stanowi, że w postępowaniu działowym sąd rozstrzyga m.in. także o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu spłaconych długów spadkowych.

Jak to zostało wyjaśnione w postanowieniu Sądu Najwyższego z 9 września 1976 roku sygn. akt III CRN 83/76, odpowiednie zastosowanie tego przepisu przewidziane w art. 567 § 3 k.p.c. prowadzi do wniosku, że o długach związanych z majątkiem wspólnym i ciążących w czasie trwania wspólności na obojgu małżonkach, które zostały spłacone przez jednego z małżonków z własnych środków po ustaniu wspólności majątkowej, rozstrzyga sąd w postępowaniu o podział majątku wspólnego, i to ze skutkami wynikającymi z dyspozycji art. 618 § 3 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. (tak: Sądu Najwyższego z 15.04.2011r., II CSK 430/10, Lex nr 846560).

Nierówne udziały w majątku wspólnym małżonków – zasady ustalania

W postępowaniu o podział majątku po rozwodzie (ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami) sąd rozstrzyga także o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym (art. 567 § 1 kpc).

W świetle art. 43 kro oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.

Jak przyjmuje się w orzecznictwie, nierówne udziały w majątku wspólnym wymagają łącznego spełnienia dwóch wskazanych w tym przepisie przesłanek, a mianowicie:

• istnienia ważnych powodów
• przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu

(tak: postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt IV CSK 553/12 oraz z dnia 21 listopada 2002 r., sygn. akt III CKN 1018/00, LEX nr 77054).

Sekwencyjne badanie przesłanek nierównych udziałów w majątku wspólnym

Polskie sądy, interpretując i stosując art. 43 § 2 k.r.o., generalnie wymagają łącznego spełnienia dwóch kluczowych warunków przed orzeczeniem nierównego podziału majątku wspólnego, czyli „ważnych powodów” oraz znaczącej różnicy w „stopniu przyczynienia się” każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego. Ponadto, ustalone orzecznictwo, zwłaszcza Sądu Najwyższego, wskazuje, że te dwa warunki są badane sekwencyjnie. Sąd najpierw ocenia, czy istnieją „ważne powody” uzasadniające rozważenie nierównych udziałów. Dopiero po ustaleniu takich powodów sąd przystępuje do oceny zakresu wkładu każdego z małżonków w celu ustalenia konkretnych proporcji nierównego podziału (tak: postanowienie Sądu Najwyższego  z dnia 16 listopada 2023 r. sygn. akt ​II CSKP 1401/22).

Ważne powody do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym

Interpretacja „ważnych powodów” była przedmiotem szerokiego rozważania przez polskie sądy. Przeważająca definicja, sformułowana w licznych orzeczeniach i komentarzach prawnych, charakteryzuje „ważne powody” jako okoliczności, które, oceniane z perspektywy zasad współżycia społecznego, czyniłyby równy podział majątku wspólnego sprzecznym z normami sprawiedliwości i słuszności. Ocena ta obejmuje zarówno wymiar finansowy, jak i etyczny, uwzględniając nie tylko ekonomiczny wkład każdego z małżonków, ale także ich postępowanie, wypełnianie obowiązków małżeńskich i ogólną odpowiedzialność w ramach partnerstwa małżeńskiego.

Należy podkreślić, że Sąd Najwyższy konsekwentnie stoi na stanowisku, iż „ważne powody” nie mogą polegać wyłącznie na samym nierównym przyczynieniu się. Powody te muszą być niezależne od nierównego przyczynienia się i stanowić uzasadnienie dla samego rozważenia odstępstwa od domyślnej zasady równych udziałów, zanim różnica w przyczynieniu się stanie się podstawą do ustalenia zakresu nierównego podziału.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 30 listopada 1972 r., sygn. akt III CRN 235/72 uznał, że wskazane w art. 43 § 2 k.r.o. „ważne powody”, dotyczą oceny zachowania małżonka oraz spowodowanych przezeń takich stanów rzeczy, które stanowią przyczynę niższej wartości majątku wspólnego niż ta, która wystąpiłaby, gdyby postępował właściwie. Zachowanie to musi się sprowadzać do nieprawidłowego, rażącego lub uporczywego nieprzyczyniania się do zwiększania majątku wspólnego, mimo posiadanych możliwości zdrowotnych i zarobkowych.

Ocena tego zachowania winna uwzględniać całokształt postępowania małżonka w czasie wspólności majątkowej w zakresie wykonywania ciążących na nim obowiązków względem rodziny. Przez ważne powody rozumie się takie okoliczności, które oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego sprzeciwiają się przyznaniu jednemu z małżonków korzyści z tej części majątku wspólnego, do powstania której ten małżonek się nie przyczynił (tak: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2012 r., sygn. akt II CSK 259/12 oraz z dnia 28 kwietnia 1972 r., sygn. akt III CRN 626/71).

Aby zatem mówić o „ważnych powodach” trzeba bowiem wskazać, iż zachowaniom małżonka można przypisać naganność, zawinienie, negatywną ich ocenę, w szczególności, że ten małżonek rażąco lub uporczywie naruszał swoje obowiązki wobec rodziny bądź doprowadził do zawinionego rozkładu pożycia. Jako “ważne powody” orzecznictwo wskazuje także na:

• trwonienie majątku,
• alkoholizm,
• narkomanię,
• hazard, 
• dokonywanie zbyt ryzykownych operacji finansowych.

(podobnie: postanowienie Sądu Okręgowego w Sieradzu z dnia 15 stycznia 2020 r. sygn. akt I Ca 588/19).

Przyczynienie się do powstania majątku wspólnego

Przez przyczynienie się do powstania majątku wspólnego rozumie się całokształt starań każdego z małżonków o założoną przez nich rodzinę i zaspokajanie jej potrzeb, a więc nie tylko wysokość zarobków czy innych dochodów osiąganych przez każde z nich, lecz także i to, jaki użytek czynią oni z tych dochodów, czy gospodarują nimi należycie i nie trwonią ich w sposób lekkomyślny. Poza tym o stopniu przyczynienia się każdego z małżonków świadczą nie tylko osiągnięcia czysto ekonomiczne, lecz także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

Tak więc w sytuacji często występującej w należycie funkcjonującej rodzinie, gdy jedno z małżonków oddawało się pracy zarobkowej i staraniom o powstanie lub powiększenie majątku wspólnego, drugie zaś poświęcało swój czas wychowaniu dzieci i prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego, odciążając w ten sposób współmałżonka i ułatwiając mu osiąganie dochodów, uzasadnione jest przekonanie, iż małżonkowie w równej mierze przyczynili się do powstania majątku wspólnego i z tego względu nie wchodzi w rachubę możliwość ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym.

Konieczną przesłanką dopuszczalności ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym proporcjonalnie do stopnia przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego jest wykazanie, że za takim rozstrzygnięciem przemawiają ważne powody, oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, tzn. że otrzymanie przez jedno z małżonków korzyści z takiej części majątku wspólnego, do której powstania ono się nie przyczyniło, pozostawałoby w sprzeczności z tymi zasadami (tak: postanowienie Sądu Rejonowego w Wąbrzeźnie z dnia 19 czerwca 2018 r., Sygn. akt I Ns 73/15).

Stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego

Stopień, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego to ocena, która obejmuje zarówno wkład finansowy, taki jak:

• dochody,
• aktywa wniesione do małżeństwa
• otrzymane spadki lub darowizny (chyba że stanowią majątek osobisty),

jak i wkład niefinansowy, w tym:

• wysiłki w wychowywaniu dzieci,
• prowadzenie gospodarstwa domowego 
• opieka nad członkami rodziny. 

Czas trwania małżeństwa może wpływać na ocenę wkładu i skutków pewnych zachowań. Stan zdrowia i zdolność do pracy każdego z małżonków również są brane pod uwagę. Wreszcie, chociaż główny nacisk kładziony jest na postępowanie w trakcie trwania małżeństwa, postępowanie finansowe małżonków w okresie separacji może być brane pod uwagę w określonych okolicznościach (podobnie: postanowienie Sądu Okręgowego w Sieradzu z dnia 15 stycznia 2020 r. sygn. akt I Ca 588/19).

Trwały brak wkładu jednego z małżonków w powstanie majątku wspólnego

Sądy apelacyjne często przyznają nierówne udziały w sytuacjach, gdy występuje znaczący i trwały brak wkładu jednego z małżonków w gromadzenie majątku wspólnego, pomimo że małżonek ten miał możliwość i sposobność do wniesienia takiego wkładu. Może to się przejawiać długotrwałym bezrobociem bez ważnego uzasadnienia, konsekwentnym brakiem odpowiedzialności w zarządzaniu finansami lub zaniedbywaniem obowiązków domowych, gdy był do tego zdolny, zwłaszcza jeśli drugi małżonek był głównym żywicielem rodziny. 

Wychowywanie dzieci a nierówne udziały w majątku wspólnym

Odnośnie przesłanki przyczyniania się małżonków do powstania majątku wspólnego należy wskazać, iż stanowią nie tylko ich działania prowadzące bezpośrednio do powiększenia substancji tego majątku, ale także kształtuje je całokształt starań o założoną przez zawarcie małżeństwa rodzinę i zaspokojenie jej potrzeb. O stopniu tego przyczynienia się nie decyduje wyłącznie wysokość zarobków lub innych dochodów osiąganych przez małżonków, wykorzystanych na zaspokojenie potrzeb rodziny.

Dla jego określenia ma znaczenie, czy posiadanymi zasobami małżonkowie gospodarują racjonalnie, czy lekkomyślnie ich nie trwonią (tak: J. Piątowski, Udziały małżonków…, s. 291. K. Piasecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. V, LexisNexis 2011). Innymi słowy, dysproporcja w stopniu przyczynienia się do powstania majątku wspólnego może przybierać dwojaką postać: bądź braku przez jednego z małżonków właściwych starań o pomnażanie tego majątku, bądź też postępowania skutkującego jego trwonieniem.

Oddalenie wniosku o nierówne udziały w majątku wspólnym

Oddalenie wniosku o nierówne udziały w majątku wspólnym zachodzi, gdy istnieje dowód na stosunkowo równy wkład obojga małżonków w majątek wspólny, uwzględniając zarówno wkład finansowy, jak i niefinansowy, taki jak opieka nad dziećmi i prowadzenie gospodarstwa domowego. System prawny uznaje równą wartość różnych form wkładu.

Nierówne udziały są również oddalane w braku „ważnych powodów”, nawet jeśli występuje pewna dysproporcja w wkładzie finansowym; oba warunki muszą być spełnione. Jeśli brak wkładu jednego z małżonków wynikał z obiektywnych i nieprzewidzianych okoliczności niezależnych od jego woli, takich jak:

• choroba 
• niezawinione bezrobocie,

generalnie nie stanowi to podstawy do nierównych udziałów na niekorzyść tego małżonka. W przypadkach krótkotrwałego małżeństwa z ograniczonym majątkiem wspólnym, ustalenie podstaw do nierównych udziałów opartych wyłącznie na wkładzie może być trudne. Wreszcie, separacja sama w sobie zazwyczaj nie jest uważana za wystarczającą podstawę do nierównych udziałów, chociaż może być czynnikiem branym pod uwagę wraz z innymi okolicznościami.  

Ciężar dowodu w sprawie o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym

Generalną zasadą jest domniemanie istnienia równych udziałów w majątku wspólnym (art. 43 § 1 k.r.o.). W związku z tym oraz ogólną zasadą ciężaru dowodu (art. 6 k.c.), przesłanki ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym musi udowodnić małżonek, który wystąpił z żądaniem ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym. (tak: postanowienie Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 5 grudnia 2017 r., Sygn. akt II Ca 719/17).