Pozbawienie władzy rodzicielskiej

Pozbawienie rodzica władzy rodzicielskiej jest dalej idąca ingerencją przez sąd w strukturę rodziny niż ograniczenie władzy rodzicielskiej i jako takie, zastosowanie znajduje w sytuacjach najdalej zagrażających dobru dziecka. Sytuacje te wymienia artykuł 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.), a polegają one na niemożności wykonywana władzy rodzicielskiej przez rodzica z powodu trwałej przeszkody, nadużywaniu tej władzy lub w sposób rażący zaniedbywaniu obowiązków rodzicielskich względem dziecka.

Rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej zachowuje prawo do kontaktów z dzieckiem, chyba że sąd opiekuńczy zakaże utrzymywania tych kontaktów, co może się zdarzyć, gdy utrzymywanie kontaktów rodzica z dzieckiem poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej, mimo że jest środkiem najsurowszym, nie musi być poprzedzane innymi zarządzeniami o charakterze “ograniczającym”( postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 1998 r., II CKN 871/98)

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie niweluje istnienia obowiązku alimentacyjnego rodzica wobec dziecka.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie ma charakteru generalnego i może być orzeczone tylko, co do jednego dziecka, jeżeli w stosunku do tego dziecka wystąpi którakolwiek z przyczyn przewidzianych w art. 111 § 1 k.r.o. (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2000 r., III CKN 1143/00).

 

Nadużywanie władzy rodzicielskiej

Nadużywanie władzy rodzicielskiej zachodzi wówczas, gdy postępowanie rodzica obiektywnie wywiera destrukcyjny wpływ na proces wychowania i rozwoju psychicznego dziecka, choćby nie było to związane z subiektywnym, negatywnym nastawieniem rodzica wobec dziecka.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 września 2000 r., I CKN 931/00, wskazał, że ma to miejsce w szczególności, gdy ojciec dziecka uporczywie, wielokrotnie nachodzi mieszkanie, w którym mieszka małoletnia z matką, przychodząc najczęściej w godzinach nocnych, zawsze będąc w stanie nietrzeźwym, ubliżając matce dziecka i grożąc jej, wywołując drastyczne awantury. W przykładzie tym, pomimo że agresja ojca nie była kierowana bezpośrednio przeciwko osobie dziecka, jego agresywne zachowanie wobec matki, stan w jakim przychodził do jej domu i wywoływane w obecności dziecka zajścia, oddziaływały negatywnie na stan psychiczny dziecka, wywołując u niego reakcje nerwicowo – lękowe, stwarzając poczucie destabilizacji i zagrożenia.

Roztrząsanie pochodzenia dziecka w kilka lat po urodzeniu, poprzez insynuacji o pozamałżeńskim jego pochodzeniu, połączone z agresją wobec niego i matki stanowi poważne nadużycie władzy rodzicielskiej uzasadniające najsurowsze rozstrzygnięcie pozbawiające rodzica tej władzy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2000 r., I CKN 564/98).

Jeżeli małoletni obywatel polski, który ma odpowiednie rozeznanie, chce pozostać w Polsce, to działań rodzica zmierzających do realizacji woli dziecka, nie można uznać za nadużycie władzy rodzicielskiej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 października 1998 r. I CKN 834/98).

Pojęcie nadużywania władzy rodzicielskiej wypełnia również stosowanie przemocy fizycznej lub psychicznej przez rodziców, w szczególności nadmierne karanie, wykorzystywanie dziecka do czynów nierządnych, zmuszanie dziecka do nadmiernej pracy w domu lub do pracy zarobkowej, doprowadzenie przez brak dbałości do nagannego zachowywania się dziecka w szkole i do złych jego wyników w nauce, pozbawianie dziecka jego naturalnego środowiska rodzinnego i bezpośredniej pieczy drugiego z rodziców przez bezprawne zatrzymanie go u siebie, zwłaszcza gdy łączy się to z wywiezieniem dziecka wbrew woli drugiego z rodziców na stałe za granicę, zamieszkanie wraz z dzieckiem z nowym partnerem, jeżeli taki układ wywiera niekorzystny wpływ na wychowanie dziecka, rozpijanie dziecka i wiele innych zachowań, które w głównej mierze stanowią przestępstwo w rozumieniu przepisów Kodeksu karnego (K. Gromek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz., wyd. 5, Warszawa 2016, opubl. Legalis, postanowienie Sądu Okręgowego w Suwałkach z dnia 15 grudnia 2016 r. I Ca 498/16).

 

Trwała przeszkoda uniemożliwiająca wykonywanie władzy rodzicielskiej

Przez trwałą przeszkodę, uniemożliwiającą wykonywanie władzy rodzicielskiej, należy rozumieć taki układ stosunków, który wyłącza sprawowanie przez rodziców władzy rodzicielskiej na stałe w tym sensie, że albo według rozsądnego przewidywania nie można ustalić czasu trwania tego układu albo – co najmniej – że układ ten będzie istniał przez czas długi (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2000 r., II CKN 960/00).

W postanowieniu z dnia 10 maja 2000 r., III CKN 775/00, Sąd Najwyższy uznał, że prowadzenie pasożytniczego trybu życia i nadużywanie alkoholu, którego następstwem jest rażące zaniedbywanie obowiązków względem dziecka, i skazanie rodzica na karę długoletniego pozbawienia wolności wypełnia definicję przeszkody uniemożliwiającej wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem.

 

Rażące zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich

Dokonując wykładni pojęcia zaniedbywania obowiązków rodzicielskich, zawartego w art. 111 § 1 k.r.o., trzeba mieć na uwadze, że do pozbawienia władzy rodzicielskiej upoważniają sąd tylko takie zaniedbania obowiązków względem dziecka, które mogą być ocenione jako rażące. Muszą to być poważne zaniedbania bądź zaniedbania o mniejszej wadze, które nabierają cech niepoprawności i uporczywości. W przepisie art. 111 § 1 k.r.o. chodzi o zaniedbania rodziców, które cechuje uporczywość, niepoprawność i nasilenie złej woli.

Zaniedbania o mniejszym ciężarze, nieosiągające takich cech, uzasadniają jedynie wydanie odpowiednich zarządzeń przewidzianych w art. 109 k.r.o. (zarządzenia sądu wymuszające powinne postępowanie rodziców, nadzór kuratorski, umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej itp). Pozbawienie władzy rodzicielskiej to najsurowszy środek ingerencji sądu, który można zastosować dopiero wówczas, gdy stosowane dotychczas łagodniejsze środki okazały się nieskuteczne lub gdy w okolicznościach danego wypadku jest oczywiste, że stosowanie łagodniejszych środków jest niecelowe (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1997 r. III CKN 122/97)

Nadużywanie alkoholu, uprawianie przestępczego procederu i uchylanie się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka są wystarczającą przyczyną pozbawienia władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 k.r.o. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2000 r. III CKN 834/99

Zabójstwo matki dziecka przez jego ojca – mającego negatywne cechy osobowości, zagrażające dobru dziecka – niszczy jego naturalne środowisko rodzinne i stanowi rażące zaniedbywanie obowiązków rodzica względem dziecka, co uzasadnia pozbawienie władzy rodzicielskiej (art. 111 § 1 k.r.o.) (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1998 r. II CKN 893/97).

Nie ma nadużycia władzy rodzicielskiej ojca, gdy ten, kierując się uczuciem dziecka, odmawia zgody na przysposobienie dziecka przez obecnego męża matki dziecka, choćby nawet dziecko było w nowej rodzinie wychowywane należycie i było do swego ojczyma przywiązane ( postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 1974 r. III CRN 346/73).

Pozbawienie przez ojca kilkuletniego dziecka naturalnego środowiska rodzinnego i bezpośredniej opieki matki oraz możliwości wychowywania się wspólnie z małoletnim rodzeństwem i zatrzymanie go na stałe – wbrew woli matki – w obcym kraju zawiera elementy nadużycia władzy rodzicielskiej, które uzasadniają pozbawienie go tej władzy (postanowienie Sądu Najwyższego dnia 14 października 1970 r. III CRN 181/70).


Inne przyczyny

Sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny zarządzenia przez sąd umieszczenia małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej albo powierzenia tymczasowo pełnienia funkcji rodziny zastępczej małżonkom lub osobie, niespełniającym warunków dotyczących rodzin zastępczych, w zakresie niezbędnych szkoleń, określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej albo zarządzenia umieszczenia małoletniego w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym lub w zakładzie rehabilitacji leczniczej. Następuje to w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem.

 

Na temat ograniczenia władzy rodzicielskiej w sytuacji rozłąki rodziców (separacja faktyczna, konkubinat): czytaj tutaj

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *