Art. 113 § 2 kro definiuje pojęcie utrzymywania kontaktów z dzieckiem poprzez przykładowe wymienienie ich elementów.

Utrzymywanie kontaktów to zatem:

  • przebywanie z dzieckiem,
  • odwiedziny,
  • spotkania poza miejscem stałego pobytu dziecka,
  • bezpośrednie porozumiewanie się,
  • kontakty telefoniczne,
  • porozumiewanie się z innych środków komunikacji na odległość – w tym z komunikacji elektronicznej.

 

Wskazany katalog elementów kontaktów z dzieckiem ma charakter otwarty, ale zawiera najważniejsze składniki kontaktów z dzieckiem i powinien ułatwić formułowanie rozstrzygnięcia sądowego, dotyczącego tej materii (tak: H. Ciepła, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, K. Piasecki (red.), Warszawa 2011, s. 825).

 

Prawo rodzica (i innej osoby uprawnionej) do informacji o dziecku

W uzupełnieniu katalogu form kontaktu z dzieckiem zawartego w art. 113 § 2 kro można wskazać na prawo osoby uprawnionej do informacji o drugiej osobie. W pojęciu kontaktu mieści się zatem obowiązek informowania osoby uprawnionej o dziecku i dziecka o tej osobie (tak: Marek Safian (red.), Standardy prawne Rady Europy. Teksty i komentarze, W. 1995)

 

Kontakty z dzieckiem przy pomocy telefonu oraz poczty elektronicznej

Konwencja w sprawie kontaktów z dziećmi sporządzona w Strasburgu w dniu 15 maja 2003 r. określa pojęcie kontaktów z dzieckiem w szerokim ujęciu. Obejmuje ono nie tylko osobistą styczność – w tym poza miejscem zamieszkania dziecka – ale także kontakt telefoniczny oraz przez pocztę elektroniczną, co nie zastępuje, lecz uzupełnia kontakty bezpośrednie, a może je zastąpić jedynie w wyjątkowych, uzasadnionych przypadkach.

 

Z realizacją prawa do porozumiewania się na odległość wiązać się będzie zobowiązanie tego z rodziców, u którego dziecko na stałe przebywa, do przekazywania dziecku korespondencji, udostępnienia komputera, telefonu, a także podania właściwego adresu poczty elektronicznej oraz numeru telefonu (tak: J. Ignaczewski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz,  s. 650).   

 

Kontakty z dzieckiem za pośrednictwem Internetu z użyciem kamery

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 marca 2006 r., sygn. akt III CZP 98/05, OSN 2006, Nr 10, poz. 158, otwarty katalog form kontaktów z dzieckiem zawarty w art. 113 kro, dostosowany został do postanowień Konwencji dotyczącej kontaktów z dziećmi, posługującej się pojęciem kontaktów w szerokim ujęciu.

Kontakty pośrednie realizowane na odległość mogą zatem przybrać formę rozmów audiowizualnych za pośrednictwem Internetu z użyciem kamery. W przypadku orzeczenia kontaktów w takiej formie sąd powinien orzec również zobowiązanie do uzyskania lub przyjęcia od drugiego rodzica niezbędnego sprzętu, o ile do tej pory nie był w jego posiadaniu.

 

Nie ulega wątpliwości, iż taka forma kontaktu jest dużo korzystniejsza dla dziecka aniżeli zwykła rozmowa telefoniczna, bowiem dziecko widzące rodzica na ekranie komputera utrzymuje bardziej intensywny kontakt emocjonalny (tak: T. Sokołowski [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, H. Dolecki, T. Sokołowski (red.) LEX, Warszawa 2013, s. 804-805)

 

Ingerencja sądu w kontakty z dzieckiem

Stosownie do art. 113 1 § 1 kro jeżeli dziecko przebywa stale u jednego z rodziców, sposób utrzymywania kontaktów z dzieckiem przez drugiego z nich rodzice określają wspólnie, kierując się dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia.

 

Dopiero w sytuacji, gdy rodzice nie są w stanie dojść do porozumienia, bądź gdy zagrożone jest dobro dziecka, sprawę rozstrzyga sąd opiekuńczy. Przepis ten uwzględnia więc praktykę społeczną, bowiem często rodzice są w stanie bez zbędnych konfliktów wypracować kompromis, co powinno być regułą .

 

Interes dziecka jako wartość nadrzędna przy ustalaniu kontaktów

Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 czerwca 2000 r., sygn. akt V CKN 1237/00, nie publ., powołując się na art. 3 Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Polskę 7 czerwca 1991 r., we wszystkich działaniach dotyczących dzieci podejmowanych m.in. przez sądy kierować się należy interesem dziecka jako wartością nadrzędną.

 

Konwencja formułuje więc bezwzględny obowiązek prawny i odnosi się do każdej indywidualnej decyzji stosowania prawa przez sąd i to zarówno w sferze stosowania przepisów postępowania, jak i wykładni norm prawa materialnego, stanowiących merytoryczne usprawiedliwienie rozstrzygnięć dotyczących dzieci.

 

Niezależność władzy rodzicielskiej i prawa do kontaktów z dzieckiem

Nowelizacja art. 113 kro z dnia 6 listopada 2008 r. rozstrzygnęła jednoznacznie istniejące w jego poprzednim brzmieniu wątpliwości co do tego, czy prawo do osobistych kontaktów każdego z rodziców z dzieckiem wchodzi w zakres pojęcia władzy rodzicielskiej przez wyraźne stwierdzenie, że są one niezależne od władzy rodzicielskiej.

Nie ma obecnie podstaw do konstruowania zapatrywania wyrażanego uprzednio w doktrynie (chociaż pozostającego w mniejszości) oraz w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2006, III CZP 98/05, OSNC 2006, 4 nr 10 158), że w czasie trwania władzy rodzicielskiej nie występuje odrębne od niej prawo do kontaktów osobistych. 

 

Zmiana władzy rodzicielskiej polega na zmniejszeniu jej zakresu w stosunku do tego, przewidzianego w art. 95 § 1 i 98 § 1 kro. Z przepisów tych wynika, że władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz wykonywanie uprawnień i obowiązków jego przedstawiciela ustawowego. Prawo do kontaktów z dzieckiem jest natomiast odrębnym pojęciem (tak: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2012 r., sygn. akt III CZP 74/12). 

 

Zmiana postanowienia o kontaktach z dzieckiem przez sąd

Zgodnie z art. 113 5 k.r.o. Sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Wydane przez sąd orzeczenia dotyczące kontaktów z dzieckiem, a więc zarówno na podstawie

  • 113 2 kro – ograniczenie utrzymywania kontaktów rodziców z dzieckiem przez jeżeli wymaga tego dobro dziecka, jaki i
  • 113 3 kro – zakazanie utrzymywania kontaktów rodziców z dzieckiem przez sąd, jeśli ich utrzymanie zagraża dobru dziecka lub je narusza, a także
  • 58 § 1 kro – rozstrzygnięcie w wyroku rozwodowym o kontaktach rodziców z dzieckiem,
  • 107 § 2 kro – rozstrzygnięcie przez sąd o sposobie utrzymywania kontaktów z dzieckiem w braku porozumienia rodziców o sposobie utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem

– mogą zostać przez sąd zmienione.

 

Rozstrzygające znaczenie w tej sprawie ma wzgląd na dobro dziecka. Zmiana ta może polegać na zaostrzeniu środków ingerencji, jak i na ich złagodzeniu. Jeżeli więc np. sąd stwierdzi, że ograniczenie kontaktów z dzieckiem nie wywołuje pożądanych, z punktu widzenia dobra dziecka, efektów, wówczas zakaże ich utrzymywania, jeżeli są spełnione przesłanki takiego zakazu.

 

Może również zaistnieć sytuacja odmienna. Na przykład sąd stwierdzi, że brak jest podstaw do dalszego utrzymywania zakazu kontaktów. W takim wypadku sąd może uchylić ten zakaz, jednocześnie wskazując – jeżeli jest taka potrzeba z uwagi na dobro dziecka – na czym polegać ma ograniczenie kontaktów. Ograniczenie to może zostać następnie zniesione (tak: Sąd Rejonowy w Łowiczu w wyroku z dnia 28 czerwca 2018 r., sygn akt III Nsm 143/18).

 

Kontakty z dzieckiem a niechęć dziecka do spotkań

Wykonanie orzeczenia sądu dotyczącego kontaktów z dzieckiem w ramach postępowania opiekuńczego wiąże się niekiedy z koniecznością bezpośredniego oddziaływania zastosowanego środka wobec dziecka, co naraża je na ujemne przeżycia psychiczne związane z taką formą wykonania orzeczenia sądowego. Z tego względu środki przymusowego wykonania orzeczenia przewidziane w postępowaniu opiekuńczym nie służą niekiedy budowaniu na przyszłość prawidłowych stosunków pomiędzy dzieckiem a osobą uprawnioną do kontaktów z dzieckiem.

 

Wykonanie orzeczenia sądu za pomocą środków przewidzianych w art. 598 6 i nast. k.p.c., mimo że formalnie uzasadnione, może więc kolidować z dobrem dziecka, w związku z czym zastosowanie tych przepisów powinno być ograniczone tylko do przypadków wyraźnie wskazanych, tj. wówczas, gdy wykonanie orzeczenia wiąże się z koniecznością odebrania dziecka.

 

Kontakty z dzieckiem ojca, któremu nie przyznano władzy rodzicielskiej

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 26 września 1983 r., sygn. akt III CZP 46/83 (OSNCP 1984, nr 4, poz. 49), stwierdził, że nieprzyznanie ojcu dziecka władzy rodzicielskiej w wyroku ustalającym ojcostwo nie wyłącza jego prawa do osobistej styczności z dzieckiem.

Sfera osobistej styczności z dzieckiem pozostaje poza władzą rodzicielską i nie wpływa w niczym na uszczuplenie jej zakresu (tak: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2005 r., sygn. akt III CZP 75/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 142 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2000 r., sygn. akt II CKN 761/00, “Przegląd Sądowy” 2001, nr 9, s. 122 i z dnia 7 listopada 2000 r., sygn. akt I CKN 1115/00, OSNC 2001, nr 3, poz. 50).

 

W przypadku gdy ojciec nie ma orzeczonego zakazu styczności z dzieckiem, przysługuje mu prawo do żądania zmiany ustalonych zasad kontakty z dzieckiem na podstawie art. 113 5 kro (tak: Sąd Rejonowy w Łowiczu w wyroku z dnia 28 czerwca 2018 r., sygn. akt III Nsm 143/18).

 

Udzielenie zabezpieczenia poprzez zakazanie rodzicowi niepozbawionemu władzy rodzicielskiej osobistej styczności z dzieckiem

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 8 marca 2006 r., sygn. akt III CZP 98/05 stwierdził, że przepis art. 113 § 1 k.r.o. nie wyłącza udzielenia na podstawie art. 755 § 1 k.p.c. zabezpieczenia przez zakazanie rodzicom niepozbawionym władzy rodzicielskiej osobistej styczności z dzieckiem.

 

Utrudnianie kontaktów z dzieckiem przez rodzica

Zgodnie z treścią art. 598 15 § l k.p.c., wprowadzonego ustawą nowelizującą z dnia 26 maja 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. 2011 r. Nr 144 póz. 854), jeżeli osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, sąd opiekuńczy, uwzględniając sytuację majątkową tej osoby, zagrozi jej nakazaniem zapłaty na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku.

 

Podobną sankcję stosuje się wobec osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem lub osoby, której tego kontaktu zakazano. Jeśli osoba taka narusza obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, sąd opiekuńczy zagrozi jej nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na rzecz osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje.

 

Wykonywanie kontaktów z dzieckiem w obecności osoby sprawującej nad nim pieczę

Orzeczenie ustalające kontakty z dzieckiem powinno uwzględniać dobro dziecka, w związku z czym istnieje możliwość orzeczenia o wykonywaniu kontaktów z dzieckiem w obecności osoby sprawującej nad nim pieczę. Taka forma kontaktów z dzieckiem może być spowodowana uwzględnieniem wieku dziecka, jego stanu zdrowia lub określonych, ukształtowanych, silnych związków emocjonalnych pomiędzy dzieckiem a osobą sprawującą nad nim pieczę oraz pomiędzy dzieckiem a osobą uprawnioną do kontaktów.

 

Obecność przy kontaktach z dzieckiem osoby sprawującej nad nią pieczę ma zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa i stabilności. Celem orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem jest dążenie do utrzymania lub odbudowania właściwych więzów emocjonalnych pomiędzy dzieckiem a osobą uprawnioną do tych kontaktów jako warunku prawidłowego rozwoju psychofizycznego dziecka (tak: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2011 r., sygn. akt III CZP 139/10).

 

Kontakty dziecka z dziadkami i innymi członkami rodziny

Stosownie do art. 113 6 kro przepisy o prawie i obowiązku utrzymywania kontaktów z rodziców z dzieckiem, ich formy, ograniczenia i zakazania, stosuje się odpowiednio do kontaktów dziecka z rodzeństwem, dziadkami, powinowatymi w linii prostej, a także innymi osobami, jeżeli sprawowały one przez dłuższy czas pieczę nad dzieckiem.

 

Regulacja prawa do kontaktów z dzieckiem przez osoby niebędące jego rodzicami a kwestia władzy rodzicielskiej

Pieczę nad dzieckiem rodzice sprawują na zasadzie wyłączności. Wykonywanie przez osoby bliskie prawa do kontaktów z dzieckiem jest wykonywaniem przez nie własnego prawa, a nie skutkiem „przeniesienia” pieczy nad osobą dziecka na ich rzecz. Władza rodzicielska ma bowiem niepodzielny charakter.

Przyznanie osobom bliskim prawa do kontaktów z dzieckiem nie modyfikuje władzy rodzicielskiej. Sąd nie ogranicza w ten sposób władzy rodzicielskiej, ani prawa rodziców do osobistych kontaktów z dzieckiem (tak: Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 listopada 2012 r., sygn. akt III CZP 74/12).  

 

Sąd Najwyższy zauważył, że należy odróżnić „sprawę o ograniczenie władzy rodzicielskiej” od faktycznego ograniczenia władzy rodzicielskiej, które jest skutkiem uregulowania przez sąd kontaktów na podstawie art. 113 6 k.r.o., tak jak w doktrynie odróżnia się treść władzy rodzicielskiej od jej wykonywania.  

 

Ponadnarodowy wymiar prawa do kontaktu z dzieckiem

Prawo do kontaktu rodzica z dzieckiem, poza Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, przewiduje także szereg aktów międzynarodowych.

 

Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy w sprawie władzy rodzicielskiej z dnia 28 lutego 1984 r. 

Problematyka kontaktów osobistych rodziców z dziećmi uwzględniona została w europejskich standardach prawnych. Zasada 6 rekomendacji nr R (84) w sprawie władzy rodzicielskiej z dnia 28 lutego 1984 r. (przyjętej przez Komitet Ministrów Rady Europy) zapewnia rodzicowi niewychowującemu dziecka prawo do utrzymywania z nim kontaktów osobistych, z wyjątkiem sytuacji, w których kontakty te poważnie szkodzą interesom dziecka.

 

Konwencji w sprawie kontaktów z dziećmi sporządzona w Strasburgu w dniu 15 maja 2003

Ratyfikowana przez Polskę dnia 23 kwietnia 2009 r., Konwencji w sprawie kontaktów z dziećmi sporządzona w Strasburgu w dniu 15 maja 2003 r., określa ogólne zasady stosowane przy wydawaniu orzeczeń dotyczących kontaktu z dzieckiem, oraz ustanawia stosowne zabezpieczenia i gwarancje zapewniające prawidłowe wykonanie takiego kontaktu i bezzwłoczny powrót dzieci po upływie okresu kontaktu.

 

Konwencja przyjmuje, że „kontakt” oznacza:

  • pobyt dziecka przez określony czas albo jego spotkanie z rodzicem, członkiem najbliższej rodziny, bądź inną osobą uprawnioną, z którą dziecko stale nie mieszka;
  • każdą formę komunikacji między dzieckiem i taką osobą;
  • dostarczanie osobie uprawnionej informacji o dziecku, albo dziecku o tej osobie.

Za „związki rodzinne” przyjmuje się z kolei bliskie związki, takie jak między dzieckiem a jego dziadkami lub rodzeństwem, wynikające z mocy prawa lub z relacji która de facto ma charakter rodzinny.

 

Zasady utrzymywania kontaktów rodzica z dzieckiem według Konwencji w sprawie kontaktów z dziećmi

Dziecko i rodzice mają prawo uzyskania i utrzymywania ze sobą regularnych kontaktów. Ograniczenie lub wykluczenie takich kontaktów możliwe jest tylko gdy jest to niezbędne dla dobra dziecka (Artykuł 4 – Kontakt między dzieckiem a jego rodzicami).

Gdy utrzymywanie nienadzorowanego kontaktu z jednym z jego rodziców nie jest zgodne z dobrem dziecka, należy rozważyć możliwość zastosowania nadzorowanego kontaktu osobistego lub innych form kontaktu z tym rodzicem (Art. 4 ust. 3).

 

Stosownie do dobra dziecka, mogą być ustanowione kontakty między dzieckiem i osobami innymi niż jego rodzice, mającymi rodzinne związki z dzieckiem (Artykuł 5 ust 1).

 

Obowiązki stawiane organom sądowym w kwestii decydowania o kontaktach rodzica z dzieckiem według Konwencji

Stosownie do Art. 7 Konwencji w sprawie kontaktów z dziećmi, przy rozstrzyganiu sporów dotyczących kontaktu organ sądowy powinien podjąć właściwe środki:

  • aby zapewnić, że oboje rodzice będą świadomi znaczenia dla ich dziecka i każdego z nich, nawiązania i utrzymywania regularnych kontaktów z ich dzieckiem;
  • aby zachęcać rodziców i inne osoby mające rodzinne związki z dzieckiem do zawierania polubownych porozumień w sprawie kontaktu, w szczególności poprzez mediację lub inne środki rozstrzygania sporów;
  • aby przed podjęciem decyzji zapewnić posiadanie wystarczających informacji, w szczególności uzyskanych od osób, którym przysługuje odpowiedzialność rodzicielska, dla podjęcia decyzji zgodnej z dobrem dziecka, a gdy zachodzi taka potrzeba uzyskać dalsze informacje z innych odpowiednich źródeł lub od innych właściwych osób.

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *