Zasiedzenie służebności przesyłu – rewolucyjna zmiana prawa

Zasiedzenie służebności przesyłu nie zostało opisane wprost w kodeksie cywilnym. Ustawodawca opisał instytucję służebności przesyłu w sposób minimalistycznym, jedynie w trzech artykułach kodeksu (art. 305 1 do art. 305 3 kc). Konieczne jest zatem dopełniające posługiwanie się w sposób odpowiedni regulacjami o służebnościach gruntowych. Możliwość ta została wprost wyrażona w art. 305 4 kc.

Rewolucyjna zmiana prawa co do zasiedzenia służebności przesyłu

Rewolucyjne zmiany co do zasiedzenia służebnosci przesyłu przez przedsiębiorców przesyłowych przyniósł wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., sygn. akt P 10/16, który stanowi, że “art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305 1-305 4 kc, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.“

Powyższe oznacza, że przedsiębiorstwa przesyłowe oraz Skarb Państwa nie mogą skutecznie powoływać się na to, że nabyły prawo do korzystania z cudzego gruntu przez zasiedzenie w okresie przed dniem 3 sierpnia 2008 r.

Wyrok Trybunału przywraca konstytucyjną ochronę własności prywatnej. Przedsiębiorstwa nie mogą więc unikać płacenia za korzystanie z gruntów, zasłaniając się jedynie tym, że ich infrastruktura, np.

• słupy elektryczne,
• napowietrzne linie energetyczne,
• transformatory,
• gazociągi,
• sieci wodociągowe,
• rury kanalizacyjne,
• kable telekomunikacyjne,
• rurociągi 
• itd.,

  stoi na danej działce od kilkudziesięciu lat.

Dla właścicieli nieruchomości wyrok tan oznacza znacznie większe szanse na wygraną w sądzie. Brak możliwości powołania się przez firmę przesyłową na zasiedzenie pozwala właścicielom na skuteczne dochodzenie roszczeń o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem, a także żądanie zapłaty za bezumowne korzystanie z gruntu za lata ubiegłe.

Dopiego od 3 sierpnia 2008 r. przedsiębiorstwa przesyłowe mogą zasiadywać służebność przesyłu na podstawie przepisów wprowadzonych w tej dacie do Kodeksu cywilnego.

Sytuacja przed wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r.

Rewolucyjność powyższej zmiany polega na tym, że dotychczas przyjmowano, że pomimo, iż uregulowanie służebności przesyłu w Kodeksie cywilnym nastapiło dopiero w 2008 r., to jednak nie stało to na przeszkodzie przedsiębiorstwom przesyłowym nabywać przed tą datą w drodze zasiedzenia prawo do korzystania z cudzej nieruchomości, ponieważ okres posadowienia urządzeń przed tą datą podlegał doliczeniu do czasu posiadania niezbędnego do stwierdzenia zasiedzenia służebności przesyłu (tak: np. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 maja 2013 r. sygn. akt III CZP 18/13).

Orzecznictwo uznawało, że do 1 lutego 1989 r. zasiedzenie służebności przesyłu następowało na rzecz Skarbu Państwa nawet wówczas, gdy było bezpośrednio wykonywane przez dane przedsiębiorstwo państwowe. Po tej dacie zasiedzenie następowało na rzecz samego przedsiębiorstwa państwowego lub jego następcy prawnego.

Możliwość zmiany starych wyroków sądowych co do służebności przesyłu

W kolejnym wyroku (z dnia 3 grudnia 2025 r., sygn. akt SK 17/18) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 401 1 kpc jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim uniemożliwia wznowienie postępowania w przypadkach, w jakich Trybunał Konstytucyjny wydał uprzednio wyrok orzekający o niezgodności z Konstytucją RP jedynie określonego znaczenia (wykładni) aktu normatywnego (co nawiązuje do wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., sygn. akt P 10/16.).

Wcześniej Sąd Najwyższy wskazywał, że art. 401 1  kpc pozwala na wznowienie postępowania wyłącznie wtedy, gdy Trybunał całkowicie usunął wadliwy przepis z porządku prawnego.

Te dwa wyroki połączone razem dawały właścicielom gruntów narzędzie prawne do obalenia dawnych wyroków sądu. Dzięki orzeczeniu SK 17/18, sądy straciły argument, by odmawiać wznawiania prawomocnie zakończonych postępowań o zasiedzenie służebności z uwagi na to, że TK w sprawie P 10/16 zakwestionował tylko samą wykładnię art. 292 w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c., a nie same te przepisy.

Należy jednak pamiętać o ramach czasowych wynikających z procedury cywilnej. Wyroki Trybunału Konstytucyjnego dały podstawę do uchylania wadliwych orzeczeń sądowych, ale wyłącznie przy zachowaniu reżimu z art. 407 § 2 kpc. Skargę o wznowienie postępowania opartą na art. 401 1 kpc można było skutecznie wnieść wyłącznie w zawitym terminie 3 miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia TK.

Podstawa prawna zasiedzenia

Zasiedzenie służebności przesyłu znajduje zatem podstawę w art. 292 kc stanowiącym, że służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie. Znajduje tu zastosowanie mechanizm zasiedzenia nieruchomości, wyrażony w przepisach art. 172 do 178 kc, co w szczególności odnosi się do ustalenia dobrej lub złej wiary posiadacza i możliwości doliczenia okresu posiadania poprzednika.

Okres zasiedzenia służebności przesyłu

Zasiedzenie służebności przesyłu następuje z upływem 20 lat, jeżeli posiadacz wykonuje ją nieprzerwanie w sposób samoistny. W przypadku natomiast, jeżeli posiadanie uzyskano w złej wierze, czas potrzebny do zasiedzenia to 30 lat.

Nabycie posiadania służebności przesyłu

O rodzaju wiary posiadacza służebności przesyłu decyduje wyłącznie chwila objęcia służebności przesyłu w samoistne posiadanie. Opisuje to łacińska paremia: „mala fides superveniens non nocet”, co oznacza, że „późniejsza zła wiara nie szkodzi”. Zatem dobra wiara jest wymagana tylko w momencie rozpoczęcia posiadania. Późniejsza zmiana nastawienia posiadacza nie stanowi przeszkody do uzyskania zasiedzenia służebności przesyłu w okresie 20 lat.

Wynika to bezpośrednio z wykładni językowej art. 172 kc (“uzyskał posiadanie”) i ma zastosowanie do następców pierwotnego posiadacza przy doliczaniu posiadania poprzednika  (“jeżeli poprzedni posiadacz uzyskał posiadanie nieruchomości w złej wierze”), a to na mocy regulacji z art. 176 kc.

Domniemanie dobrej wiary posiadacza

Zasiedzenie służebności przesyłu odwołuje się do zasady domniemania dobrej wiary posiadacza (art. 7 kc). Domniemanie to zostanie wzruszone, jeżeli zostanie dowiedzione, że posiadacz służebności przesyłu w chwili jej nabycia wiedział lub mógł się dowiedzieć o fakcie, że narusza prawo innej osoby.

Jednakże późniejsze uzyskanie takiej wiedzy przez posiadacza lub jego poprzednika jest dla biegu terminu zasiedzenia służebności przesyłu okolicznością całkowicie irrelewantną.

Obrona przed zasiedzeniem służebności przesyłu

Właściciel nieruchomości, przeciwko któremu biegnie zasiedzenie służebności przesyłu, może bronić się poprzez przerwanie jego biegu, a zatem podjęcie czynności niwelującej skutki zasiedzenia służebności przed sądem powszechnym lub polubownym bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia swojego roszczenia (art. 175 k.c. w zw. z art. 123 § 1 pkt 1 k.c.).

Taką bezpośrednią czynnością jest każde zachowanie właściciela nieruchomości, mające na celu uregulowanie stosunków prawnorzeczowych wykonywanej służebności lub zaniechania wykonywania tej służebności (podobnie: uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2014 r., sygn. akt III CZP 45/14).

Podobny skutek niwelujący następuje, gdy zasiadający służebność przesyłu uzna tytuł prawny właściciela i przyzna brak samoistności własnego posiadania (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2013 r. sygn. akt V CSK 320/12).

Przerwanie biegu zasiedzenia a powództwo o zasądzenie wynagrodzenia

Sąd Najwyższy wskazał, że wystąpienie przez właściciela nieruchomości z powództwem sądowym przeciwko posiadaczowi służebności przesyłu o zasądzenie wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści tej służebności nie przerywa biegu zasiedzenia służebności (uchwała składu siedmiu Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2014 r., sygn. akt III CZP 45/14, OSNC z 2015 r., nr 5, poz. 54). Takiego skutku nie ma również zawezwanie do próby ugodowej.

Art. 305 2 k.c. uprawnia właściciela gruntu do żądania ustanowienia służebności przesyłu za wynagrodzeniem. Wynika z tego, że dopiero złożenie wniosku o takiej właśnie treści niweluje skutki biegu zasiedzenia, a nie samo powództwo o zapłatę wynagrodzenia (podobnie: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2011 r., sygn. akt III CZP 124/10).

Postępowanie sądowe o zapłatę za bezumowne korzystanie z nieruchomości w zakresie służebności przesyłu nie rozstrzyga więc co do istoty służebności przesyłu.

Sąd Najwyższy orzekł, że wniosek właściciela nieruchomości o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem na podstawie art. 305 1 § 2 k.c. przerywa bieg terminu zasiedzenia służebności przesyłu (tak: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2011 r., sygn. akt III CZP 124/10, OSNC z 2011 r., nr 9, poz. 99).

Zasiedzenie służebności przesyłu przez zakład energetyczny

W postanowieniu z dnia 13 października 2011 r. sygn. akt V CSK 502/10 Sąd Najwyższy uznał, że  posiadanie przez przedsiębiorstwo państwowe trwałych i widocznych urządzeń energetycznych na cudzej nieruchomości może prowadzić do zasiedzenia służebności przesyłu (art. 352 k.c. w zw. z art. 292 kc).

Przedsiębiorca taki zasiaduje służebność przesyłu już od chwili wejścia na grunt w celu wybudowania urządzenia przesyłowego (tak: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2013 r. sygn. akt V CSK 287/12).

Urządzenia przesyłowe na działce

Zasiedzenie służebności przesyłu może nastąpić, jeżeli zachowanie posiadacza polega na  korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. W tym kontekście Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt II CSK 49/16 orzekł, że słupki znacznikowe, oznaczając przebieg rurociągu, są obligatoryjną i widoczną częścią systemu przesyłowego o powszechnie zrozumiałym przekazie.

Należy mieć jednak na uwadze, że kanalizacje, gazociągi i wodociągi to urządzenia podziemne. Nieracjonalnym byłoby więc przypisywanie ustawodawcy przez pryzmat art. 292 kc intencji, że rura, będąca elementem takiej instalacji, aby możliwe było zasiedzenie służebności przesyłu, powinna być widoczna dla wszystkich właścicieli gruntów, przez które przebiega.

Związek służebności przesyłu z nieruchomością

W przeciwieństwie do służebności gruntowych, w których przypadku należy określić, względem jakiej nieruchomości taka służebność będzie przysługiwać, związek ten nie występuje przy służebności przesyłu. Służebność przesyłu ustanawia się bowiem na rzecz konkretnego przedsiębiorcy. A zatem w przypadku występowania z żądaniem ustanowienia służebności przesyłu za wynagrodzeniem na podstawie art. 305 2 k.c., należy ustalić, do którego przedsiębiorcy należą urządzenia przesyłowe.

Zmiana przebiegu urzadzeń przesyłowych (np. słupów elektrynczych)

Zasiedzenie służebności przesyłu nie pozostawia właściciela nieruchomości, na której znajdują się urządzenia przesyłowe, możliwości wystąpienia z wnioskiem o zmianę sposobu wykonywania uprawnień przysługujących przedsiębiorcy. Wniosek taki warunkowany jest zaistnieniem ważnej potrzeby gospodarczej, powstałej po posadowieniu urządzeń. Wynagrodzenie na rzecz przedsiębiorcy może uwzględniać koszty doprowadzenia do zmiany.

FAQ – najczęściej zadawane pytania co do zasiedzenia służebności przesyłu: