Znęcanie się fizyczne lub psychiczne

 Znęcanie się fizyczne lub psychiczne nad osobą najbliższą albo inną osobą pozostającą w stałym bądź przemijającym stosunku zależności od sprawcy zostało uregulowane w art. 207 Kodeksu karnego.

Przemoc psychiczna, obejmująca m.in. ciągłe poniżanie, groźby, izolowanie czy nadmierną kontrolę, również stanowi czyn zabroniony. Do uznania, że doszło do znęcania, nie są wymagane fizyczne obrażenia – wystarczające jest cierpienie psychiczne ofiary lub jej uwikłanie w relację zależności względem sprawcy.

Czym jest znęcanie się fizyczne? Przykłady

Zgodnie z nauką prawa, przykłady znęcania się fizycznego to m.in.:

• bicie,
• rzucanie przedmiotami,
• głodzenie,
• odmawianie pożywienia czy napojów,
• zmuszanie do przebywania na zimnie,
• polecenie wykonywania upokarzających czynności,
• wyrzucanie z domu,
• wyrywanie włosów,
• przypalanie papierosem.

Znęcanie się psychiczne – przykłady

Przykłady znęcania się psychicznego to m.in:

• lżenia,
• wyszydzania,
• upokarzania,
• znieważania,
• straszenia,
• gróźb bezprawnych,
• sprowadzania do mieszkania osób nieakceptowanych przez domowników.

Znęcanie się – przykłady z orzecznictwa sądowego

Przykłady zachowań uznawanych w orzecznictwie sądowym za znęcanie się, to m.in.:

• wszczynanie awantur będąc pod wpływem alkoholu,  podczas których sprawca używa wobec pokrzywdzonych słów powszechnie uznawanych za obelżywe,
• niewypuszczanie z mieszkania,
• wyłączanie energii elektrycznej,
• zabranianie korzystania ze sprzętów domowych,
• utrudnianie dostępu do lodówki i znajdującego się tam pożywienia,
• grożenie pozbawieniem życia,
• grożenie pobiciem,
• naruszanie nietykalności cielesnej (w tym powodujących naruszenie czynności narządu ciała na czas poniżej 7 dni),

(powyższe wymienione w wyroku Sądu Rejonowego w Brzezinach z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt II K 247/17)

• stosowanie wobec pokrzywdzonego przemocy fizycznej w postaci szarpania, popychania i ciągnięcia za włosy,
• zakłócanie snu i wypoczynku nocnego  
• włączanie i wyłączanie światła z dużą częstotliwością
• wyzywanie słowami powszechnie uznanymi za obelżywe

(tak: wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie z dnia 16 grudnia 2015 r., Sygn. akt XIV K 655/14)

• uderzanie w różne części ciała,
• chwytanie za szyję,
• ograniczanie swobody osobistej poprzez zamykanie w łazience lub na balkonie,
• wystawianie z mieszkania na korytarz w bieliźnie,
• wysadzanie z samochodu wbrew woli pokrzywdzonej

(tak: wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa z dnia 27 lutego 2017 roku, Sygn. akt XIV K 756/10)

• kopanie, duszenie, szarpanie za odzież i włosy,
• popychanie,
• wbijanie palców w żebra,
• wykręcanie rąk i ściskanie za ręce,
• niszczenie sprzętu użytku domowego,
• grożenie pozbawieniem życia i podpaleniem,  
• rzucanie talerzami w ścianę i sufit,

(tak: wyrok Sądu Rejonowego w Chorzowie z dnia 13 kwietnia 2017 r., sygn. akt VIIK 323/15)

• utrudnianie wspólnego zamieszkiwania,
• zmienianie zamków w drzwiach,

 (tak: wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy – Mokotowa z dnia 19 grudnia 2014 r, Sygn. akt XIV K 282/12)

• straszenie wsypaniem trutki do posiłku,
• rzucanie przedmiotami gospodarstwa domowego w pokrzywdzoną

(tak: wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie z dnia 24 kwietnia 2018 r., Sygn. akt III K 367/17)

• zachowywanie się agresywnie,
• poniżanie
• wymuszanie oddawania pieniędzy,
• grożenie podpaleniem
• grożenie sprzedaniem dobytku

(tak: wyrok Sądu Rejonowego Katowice-Wschód w Katowicach z dnia 19 października 2015 r., Sygn. akt IV K 145/15)

• zakłócanie swobodnego pobytu w mieszkaniu,
• kontrolowanie korespondencji telefonicznej pokrzywdzonej

(tak: wyrok Sądu Rejonowego Katowice-Wschód w Katowicach z dnia 25 listopada 2015 r., Sygn. akt V K 653/14)

• zabranianie kontaktów ze znajomymi
• popychanie na ścianę i meble
• łapanie rękoma za szyję

(tak: wyrok Sądu Rejonowego w Zambrowie z dnia 29 listopada 2018 r., Sygn. akt II K 417/18)

• włączanie głośno muzyki,
• celowe i złośliwe zapalanie światła w domu o różnej porze dnia i nocy,
• palenie kosmetyków i ubrań pokrzywdzonej w kominku domowym,
• uzyskiwanie dostępu i zmiana haseł do kont portali społecznościowych,

(tak: wyrok Sądu Rejonowego w Lipnie z dnia 15 lutego 2016 r., Sygn. akt: II K 313/14)

• trzaskanie drzwiami

(tak: wyrok Sądu Rejonowego w Białej Podlaskiej z dnia 28 października 2016 r., Sygn. akt VII K 391/16).

• nadmierna kontrola,
• zabranianie mycia włosów,
• niepozwalanie na wyrażanie własnych opinii,
• nakłanianie do oczerniania członków rodziny
• zabieranie i niszczenie przedmiotów osobistych  

(tak: wyrok Sądu Rejonowego w Tczewie z dnia 7 października 2016 r., Sygn. akt II K 380/16)

Czy znęcanie się jest ścigane z urzędu?

Znęcanie się psychiczne lub fizyczne jest przestępstwem publiczno-skargowym, ściganym z urzędu – publicznoskargowym. Oznacza to, że organy ścigania (policja i prokuratura) podejmują działania niezależnie od woli pokrzywdzonego — wystarczy samo podejrzenie popełnienia przestępstwa, aby rozpocząć postępowanie.

Pokrzywdzony nie musi sam składać tu wniosku o ściganie sprawcy, choć oczywiście jego zeznania i współpraca z organami mogą odegrać kluczową rolę w toku postępowania.

Jaka kara grozi za znęcanie się psychiczne lub fizyczne?

Przestępstwo znęcania się to jedno z najpoważniejszych przestępstw przeciwko rodzinie i osobom zależnym, a kodeks karny przewiduje za nie surowe konsekwencje. W zależności od okoliczności sprawy, sprawcy grozi od 3 miesięcy do nawet 15 lat pozbawienia wolności.

Na wysokość kary wpływa m.in.:

• charakter ofiary – surowsza odpowiedzialność dotyczy znęcania się nad osobą nieporadną (np. z powodu wieku, niepełnosprawności czy choroby),
• sposób działania sprawcy – jeśli przemoc była szczególnie okrutna, kara wzrasta,
• skutki przestępstwa – jeżeli ofiara w wyniku znęcania targnie się na swoje życie, sąd może orzec nawet do 15 lat więzienia.

Sąd Rejonowy w Zambrowie w wyroku z dnia 29 listopada 2018 r., Sygn. akt II K 417/18, takie okoliczności, jak:

• brak uprzedniej karalności oskarżonego,
• pogodzenie się oskarżonego ze swoją rodziną,
• zaprzestanie spożywania alkoholu,
• wyrażenie chęci dobrowolnego poddania się karze

uwzględnił, jako przemawiające za wymierzeniem kary wolnościowej, dającej mu możliwości poprawienia swojego zachowania, jak też uświadamiającej oskarżonemu naganność jego zachowania i powstrzymującej go przed popełnianiem kolejnych przestępstw.

Czy można popełnić przestępstwo znęcania się przez zaniechanie?

Znęcanie się (zarówno fizyczne, jak i psychiczne) może być popełnione zarówno przez działanie, jak i zaniechanie (tak: Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do art. 117-277 kk, A. Zoll red.).

Przykłady znęcania się przez zaniechanie to m.in.:

• ignorowanie cierpienia psychicznego lub fizycznego osoby bliskiej,
• odmowa pomocy medycznej lub podstawowej opieki,
• pozostawienie ofiary w sytuacji zagrożenia, mimo świadomości skutków.

Znęcanie się nad osobą bliską

W orzecznictwie przyjmuje się, iż ustawowe określenie „znęca się” oznacza działanie albo zaniechanie, polegające na umyślnym zadawaniu bólu fizycznego lub dotkliwych cierpień moralnych, powtarzającym się w czasie albo jednorazowym, lecz intensywnym i rozciągniętym w czasie (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1976 roku, VI KZP 13/75, LEX).

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 marca 2015 r., sygn. akt III KK 432/14 stwierdził, że przestępstwo znęcania się zachowało w wykładni sądowej swój potoczny sens, odnosząc się do:

• zadawania komuś cierpień (fizycznych lub psychicznych),
• męczenia,
• dręczenia,
• pastwienia się nad kimś.

Pojęcie znęcania się w podstawowej postaci, ze swej istoty zakłada powtarzanie przez sprawcę w pewnym przedziale czasu zachowań skierowanych wobec pokrzywdzonego. Zatem, poza szczególnymi przypadkami, dopiero pewna suma tych zachowań decyduje o wyczerpaniu znamion przestępstwa z art. 207 § 1 k.k.  (tak: Sąd Najwyższy w  postanowieniu z dnia 11 grudnia 2003 r., IV KK 49/2003, Lex nr 108048).

Czy wzajemne znęcanie się wyklucza odpowiedzialność karną?

Za znęcanie nie można uznać zachowania się sprawcy w sytuacji gdy między osobą oskarżoną a pokrzywdzoną dochodzi do wzajemnego  znęcania się (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 06.08.1996r. WR 102/96 Prok. i Pr. 1997 nr 2 poz. 8).

Z kolei Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 23 stycznia 2013 r. w sprawie sygn. akt II AKa 468/12 LEX nr 128002 orzekł, że należy wyraźnie rozgraniczyć zachowania, które mogą zawierać elementy czynów ściganych z oskarżenia prywatnego, od tych, które w określonym przedziale czasowym charakteryzują się systematycznością oraz wyraźnym natężeniem złej woli w podejmowaniu różnego rodzaju działań i które łącznie mogą wypełniać znamiona przestępstwa znęcania się.

Jeżeli natomiast zachowania stron, będące następstwem rozkładu pożycia małżeńskiego, polegają na wzajemnym naruszaniu nietykalności cielesnej, wzajemnym znieważaniu oraz podejmowaniu działań, które można określić jako złośliwe dokuczanie, brak jest podstaw do przypisania wyłącznie jednej stronie zamiaru znęcania się. W takiej sytuacji sąd, ustalając, iż dochodziło do wzajemnych kłótni i agresywnych zachowań o porównywalnym natężeniu, powinien oskarżonego uniewinnić z uwagi na brak znamion zarzucanego mu czynu, a nie na podstawie stwierdzenia znikomej społecznej szkodliwości jego zachowania.

Intensywność znęcania a zaistnienie przestępstwa z art. 207 kk

Pewne jest to, że za „znęcanie się” nie można uznać zachowania się sprawcy, które nie powoduje u ofiary „poważnego bólu fizycznego lub cierpienia moralnego”.

Sąd Najwyższy uwypukla też w swym orzecznictwie, że „kryterium przedmiotowo-podmiotowe zachowania się oskarżonego wyczerpujące znamiona czynu oskarżonego z art. 207 § 1 k.k. na pewno nie może ograniczać się do systematyczności lub zwartego czasowo i miejscowo zdarzenia, jeśli nie towarzyszy temu intensywność, dotkliwość i poniżanie w eskalacji ponad miarę oraz cel przewidziany w pojedynczych czynnościach naruszających różne dobra chronione prawem” (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2001 r. WA 43/00 LEX nr 550460).

Dobra chronione naruszone przez przestępstwo znęcania się z art. 207 kodeksu karnego

Głównym przedmiotem ochrony w art. 207 § 1 kk jest rodzina, jej prawidłowe funkcjonowanie lub instytucja opieki.

Drugim przedmiotem ochrony w zależności od tego, jaką formę i natężenie przybrało – będzie życie i zdrowie, nietykalność cielesna, wolność i cześć, godność człowieka (tak: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 09.06.1976 r., VI KZP 13/75, OSNKW 1976, Nr 7-8, poz. 86).

Znęcanie się a wielość zachowań

Przestępstwo znęcania się zostało w kodeksie skonstruowane jako zachowanie z reguły wielodziałaniowe. Pojęcie znęcania się w podstawowej postaci, ze swej istoty zakłada powtarzanie przez sprawcę w pewnym przedziale czasu zachowań skierowanych wobec pokrzywdzonego. Zatem, poza szczególnymi przypadkami, dopiero pewna suma tych zachowań decyduje o wyczerpaniu znamion przestępstwa z art. 207 § 1 kk.

W teorii prawa karnego zwraca się uwagę na to, że w przypadku takich czynów zabronionych, w których realizacja znamion typu rozciągnięta jest w czasie i może trwać nieraz bardzo długo, a aktywność sprawcy może być rozciągnięta na całe lata (tak: A. Zoll w: Kazimierz Buchała, Andrzej Zoll: Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, s. 76). Określając więc czas popełnienia czynu zabronionego, trzeba poszukiwać ostatniego momentu działania sprawcy realizującego znamiona zarzuconego mu przestępstwa (tak: uchwała Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2003 r. sygn. akt IV KK 49/03 ).

Znęcanie się jako typ przestępstwa, jest przykładem konstrukcji prawnej jedności czynów, w świetle której wielokrotność powtarzających się czynów skierowanych na to samo dobro stanowi jedno przestępstwo wieloczynowe (tak np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 27 marca 2012 r. II AKa 13/12).

Całość postępowania określonego zbiorowo jak znęcanie się, którego poszczególne fragmenty mogą wypełniać znamiona różnych występków stanowi więc jakościowo odmienny, odrębny typ przestępstwa (tak: Maria Szewczyk [w:] Kodeks Karny Część Szczególna t. 1, Praca zbiorowa pod redakcją prof. A. Zolla, Zakamycze 1999, s. 612).

Długość przerw pomiędzy epizodami znęcania się psychicznego i fizycznego

Sąd Rejonowy Szczecin-Centrum w Szczecinie, w wyroku z dnia 29 grudnia 2020 r., sygn. IV K 1102/19 orzekł, że z uwagi na długość przerw między zachowaniami oskarżonego, nie było możliwości przyjęcia jednego czynu karalnego. Zachowania miały charakter jednorazowych awantur przedzielonych kilkumiesięcznymi okresami. Konkretne okresy przerw, które wykluczyły jedność czynu:

• między czynem 1 (24.12.2017-01.01.2018) a czynem 2 (lipiec-sierpień 2018): około 6-7 miesięcy.
• między czynem 2 (lipiec-sierpień 2018) a czynem 3 (12/13.10.2018): około 2-3 miesiące.
• między czynem 3 (12/13.10.2018) a czynem 4 (15.04.2019): około 6 miesięcy.

Czy jednorazowe znęcanie się może być przestępstwem?

Znęcanie się może wyjątkowo też zaistnieć jako postępowanie wprawdzie ograniczone do jednego zdarzenia, zwartego czasowo i miejscowo, lecz odznaczające się intensywnością w zadawaniu dolegliwości fizycznych lub psychicznych, a zwłaszcza złożone z wielu aktów wykonawczych (tak: wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 12 sierpnia 2014 r., Sygn. akt II Ka 388/14).

Kogo dotyczy przestępstwo znęcania się? Osoby najbliższe i zależne

Penalizacją znamion, o których w art. 207 par 1 kk, jest objęte znęcanie nie nad każdą osobą, a jedynie ustawowo określonym w nim kręgiem osób, tak by wyeksponowana została ratio legis tego przepisu jaką jest naruszenie reguł związanych z prawidłowym funkcjonowaniem rodziny i opieki. Co za tym idzie obowiązkiem sądu meriti jest poczynienie ustaleń, czy pokrzywdzony tym przestępstwem jest podmiotem zdolnym do popełnienia na nim występku znęcania (tak: wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 12 sierpnia 2014 r., Sygn. akt II Ka 388/14);

Czym jest stosunek zależności od sprawcy przy znęcaniu?

Pozostawienie w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy oznacza, że pokrzywdzony nie jest zdolny z własnej woli przeciwstawić się znęcaniu i znosi je z obawy przed pogorszeniem swoich dotychczasowych warunków życiowych, np.

• utrata pracy,
• utrata środków utrzymania
• utrata mieszkania,
• rozłąka lub zerwanie współżycia ze sprawcą.

Stosunek zależności przy znęcaniu się może istnieć z mocy prawa, umowy, może także wynikać z sytuacji faktycznej, stwarzającej dla sprawcy sposobność znęcania się przy wykorzystywaniu przewagi nad ofiarą, jaką daje łącząca ich więź materialna, osobista lub uczuciowa (uchwała SN z dnia 9 czerwca 1976 r., VI KZP 13/75, OSNKW 1976, nr 7-8, poz. 86).

Czy więź emocjonalna tworzy zależność przy przestępstwie znęcania się?

Sąd Okręgowy w Siedlcach w wyroku z dnia 12 sierpnia 2014 r., Sygn. akt II Ka 388/14, nie podzielił opinii, że stosunek zależności mógł zaistnieć na skutek silnej więzi emocjonalnej, która doprowadziła do uzależnienia pokrzywdzonej od sprawcy. Konkluzja ta powstała na kanwie sprawy, w której pokrzywdzona zamieszkiwała wraz z córką u swoich rodziców, oni też ją utrzymywali. Oskarżony w toku całego postępowania zaprzeczał, aby między nim i pokrzywdzoną istniał związek, podnosząc, że były to relacje oparte jedynie na współżyciu seksualnym, opiekował się również dzieckiem pokrzywdzonej podczas jej nieobecności. Znamienne jest przy tym, że sama pokrzywdzona relacjonując jej związek z oskarżonym wyraźnie wskazywała, że ona z nim nie mieszkała, a jedynie przychodziła do niego, jednocześnie nic nie mówi o tym, że oskarżony zmuszał ją do przebywania z nim.

Sąd przyjął zatem wniosek, że pokrzywdzona nie była na tyle uzależniona od sprawcy znęcania się, żeby nie była w stanie przeciwstawić się mu, przestając go po prostu odwiedzać. 

Czy była żona jest osobą zależną od sprawcy znęcania się?

Była żona sprawcy, z faktu dalszego wspólnego zamieszkiwania, uznawana jest za osobę pozostającą z nim w stałym stosunku zależności (tak: wyrok Sąd Rejonowy w Brzezinach w wyroku z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt II K 247/17).

Skutek przestępstwa znęcania się 

Przestępstwo znęcania się, określone w art. 207 § 1 Kodeksu karnego, polega na fizycznym lub psychicznym zadawaniu cierpienia ofierze. Do zaistnienia znęcania się nie jest wymagane wystąpienie konkretnego skutku (tak: Sąd Rejonowy w Brzezinach w wyroku z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt II K 247/17).

Jednak Sąd Okręgowy w Białymstoku w wyroku z dnia 29 października 2015 r. sygn. akt VIII Ka 534/15 wskazał,  że o kwalifikacji danego zachowania jako znęcania się powinny decydować kryteria obiektywne, a nie wyłącznie subiektywne odczucia osoby pokrzywdzonej. Za znęcanie się nie może zostać uznane takie postępowanie, które nie powoduje u pokrzywdzonego poważnego bólu fizycznego lub cierpienia psychicznego. W przypadku długotrwałości danego zachowania, winno się ono charakteryzować:

• systematycznością,
• powtarzalnością,
• odpowiednim nasileniem,
• dotkliwością
• eskalacją poniżenia przekraczającą zwykłą miarę, przy jednoczesnym ukierunkowaniu poszczególnych czynności na naruszenie różnego rodzaju dóbr prawnie chronionych.

Znęcanie się a wina sprawcy. Rodzaj zamiaru.

W uchwale pełnego składu Izby Karnej z dnia 9 czerwca 1976 r., VI KZP 13/75 (OSNKW 1976, Nr 7-8, poz. 86, pkt 3) Sąd Najwyższy stwierdził m.in., że: „stroną podmiotową znęcania się jest umyślność, która w zasadzie występuje w postaci zamiaru bezpośredniego, wyrażającego się w chęci wyrządzenia krzywdy fizycznej lub moralnej, dokuczenia, poniżenia itp. – obojętnie z jakich pobudek.

Nie można jednak wyłączyć popełnienia przestępstwa znęcania się z zamiarem ewentualnym. W takim wypadku niezbędne jest ustalenia na podstawie konkretnych okoliczności, że sprawca dążąc bezpośrednio do innego celu, jednocześnie godził się na wyrządzenie pokrzywdzonemu dolegliwych przykrości i cierpień (np. przy nadmiernym, szkodliwym dla zdrowia fizycznego i psychicznego, karceniu dzieci, stosowanym w celach wychowawczych)”.

Tezę o możliwości popełnienia przestępstwa znęcania się w zamiarze ewentualnym poparła część przedstawicieli doktryny (zob. A. Wąsek (w:) A. Wąsek (red.): Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do art. 177-221, Warszawa 2006, tom I, s.1048; S. Hypś (w:) M. Królikowski, R. Zawłocki (red.): Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz art. 177-221, Warszawa 2013, tom I, s. 748; M. Mozgawa: Komentarz do art. 207 Kodeksu karnego, LEX 2014, teza 7; A. Muszyńska: Komentarz do art. 207 Kodeksu karnego, komentarz, LEX 2014, teza 26).

Wskazują oni, że twierdzenie, iż pojęcie znęcania jest tak dalece zabarwione pod względem podmiotowym, że wykluczony jest tutaj zamiar ewentualny, uznać należy za nadinterpretację. Trafnie akcentuje się przy tym, że termin „znęcać się” nie podkreśla ani szczególnego celu, do którego powinien zmierzać sprawca, ani szczególnych pobudek lub motywów, którymi powinien się kierować.

O znęcaniu się, z etymologicznego punktu widzenia, można bowiem mówić nie tylko, gdy sprawca znęca się ze złośliwości lub sadyzmu, albo gdy jego wyłącznym celem jest pokrzywdzenie osoby zależnej, ale także wtedy, gdy sprawca, bijąc na przykład swoją ofiarę, kieruje się zwykłym gniewem, podnieceniem, poczuciem własnej siły, strachem przed atakiem ze strony ofiary, źle pojętymi względami wychowawczymi, bądź gdy jego zachowanie stanowi reakcję na niewłaściwe postępowanie pokrzywdzonego

Jeżeli natomiast chodzi od przedstawicieli nauki prawa – wprawdzie pojawiają się poglądy, że przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. może być popełnione także w zamiarze ewentualnym (por. J. Lachowski, Komentarz do art. 207 § 1 k.k., teza 7, WKK 2016; M. Szwarczyk, Komentarz do art. 207 § 1 k.k., teza 5, LEX 2016; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2015 r., III KK 432/14, LEX nr 1663408), niemniej jednak pozostają one w zdecydowanej mniejszości. Zasadniczo bowiem przyjmuje się, że przestępstwo znęcania się może być popełnione tylko z zamiarem bezpośrednim (tak m.in. Marek, Komentarz, s. 471; Buchała, Prawo, s. 710; Hypś [w:] Królikowski, Zawłocki, Szczególna I, s. 839; Siwik [w:] Filar, s. 1284; Górniok [w:] Górniok i in., t. 2, s. 222; wyrok SN z 21.10.1999 r., V KKN 580/97, Prok. i Pr.-wkł. 2000/2, poz. 7). 

Znęcanie się z zamiarem bezpośrednim

W kontekście powyższych wywodów należy dodać, że w orzecznictwie wyrażony został również odmienny pogląd, zakładający możliwość popełnienia przestępstwa znęcania się wyłącznie w zamiarze bezpośrednim (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1999 r., V KKN 580/97, LEX nr 846111).

Przywołany judykat stwierdza, że znamię czasownikowe „znęca się” przesądza o ograniczeniu strony podmiotowej umyślności do zamiaru bezpośredniego. Pogląd ten uznaje, że w pojęciu „znęca się” mieści się chęć zadania cierpień ofierze i dla jego realizacji samo godzenie się na taki efekt nie wystarcza.

Co określa formę zamiaru przy przestępstwie znęcania się

Wielokrotność, intensywność i długotrwały charakter zadawania przez oskarżonego cierpień psychicznych pokrzywdzonym, zdaniem Sądu Rejonowy w Gorlicach utrwalonym w wyroku z dnia 2 lutego 2018 r. (Sygn. akt II K 189/14), stanowiło przesłankę uznania, że sprawca działał z zamiarem bezpośrednim spowodowania stanu permanentnego zagrożenia i strachu u pokrzywdzonych.

Jeśli w pełni poczytalna, działająca z pełnym rozeznaniem dorosła osoba zadaje cierpienia fizyczne i psychiczne swojej żonie i dzieciom, doskonale zdając sobie sprawę z tego, że robi źle i nic nie stało na przeszkodzie zachowaniu zgodnemu z prawem  – to przyjąć należy, że działa ona z zamiarem bezpośrednim, chcąc wyrządzić krzywdę moralną lub fizyczną, dokuczyć, poniżyć, uprzykrzyć wspólne zamieszkiwanie (tak: wyrok Sądu Rejonowego w Brzezinach z dnia 12 października 2017 r., Sygn. akt II K 247/17)

Znęcanie się a inne przestępstwa

Jak było to wyżej ujęte, zawarte w art. 207 1 kk pojęcie “znęcania” oznacza zazwyczaj systematycznie powtarzające się zachowanie. Zachowanie to złożone jest z jedno lub wielorodzajowych pojedynczych czynności naruszających różne dobra, na przykład nietykalność ciała, godność osobistą. Oznacza to tym samym, iż całość tego postępowania określonego zbiorowo, którego poszczególne fragmenty mogą wypełniać znamiona różnych występków, np.:

• groźba bezprawna z art. 190 kodeksu karnego,
• zmuszenie osoby do określonego działania art. 191 kodeksu karnego,
• znieważanie z art. 216 kodeksu karnego,
• naruszenie nietykalności cielesnej z 217 kodeksu karnego,

stanowi jakościowo odmienny, odrębny typ przestępstwa stypizowanego właśnie w art. 207 kk.

W takich przypadkach mamy do czynienia ze zbiegiem pomijalnym z użyciem zasady konsumpcji (a przepisem konsumującym jest art. 207 kk). Pomimo wielości naruszonych dóbr, sprawca popełnia więc jedno przestępstwo wyczerpujące znamiona jednego przepisu. Skazanie sprawcy za przestępstwo wyczerpujące znamiona jednego przepisu oddaje całą zawartość kryminalną czynu i zbędne jest w tym zakresie karanie za poszczególne naruszenia przepisów karnych (tak: M. Mozgawa Kodeks karny, Komentarz LEX 2013 a także A. Marek Kodeks karny, Komentarz LEX 2010 oraz powołany tam wyrok SA w Katowicach z dnia 7 czerwca 2001 r., II AKa 177/01, Orz. Prok. i Pr. 2002, nr 5, poz. 8).

Przykładowo do działania sprawcy wchodzącego w zakres znęcania się, a wypełniającego równocześnie znamiona czynu określonego w przepisie art. 217 § 1 k.k. (naruszenie nietykalności cielesnej), zastosowanie winna mieć zasada konsumpcji, gdyż czyn ten zagrożony jest sankcją łagodniejszą niż czyn penalizowany w art. 207 § 1 k.k. a jego skutki nie wykraczają poza ramy znęcania się.

Znęcanie się a naruszenie nietykalności cielesnej. Różnice

Istota przestępstwa znęcania się polega na jakościowo innym zachowaniu się sprawcy, aniżeli na zwyczajnym znieważaniu lub naruszaniu nietykalności cielesnej osoby pokrzywdzonej, przy czym o uznaniu za „znęcanie się” zachowania sprawiającego cierpienie psychiczne ofiary powinna decydować ocena obiektywna, a nie subiektywne odczucie pokrzywdzonego.

Skutek wykraczający poza ramy znęcania się

Zgodnie z utrwalonymi poglądami doktryny i orzecznictwa spowodowanie przez znęcanie się skutku wykraczającego poza ramy znęcania się i wyczerpującego znamiona innego przestępstwa, uzasadnia zastosowanie kumulatywnej kwalifikacji (np. naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia) (art. 11  § 2 k.k.).

Zmiana zamiaru sprawcy przestępstwa znęcania się

Sąd Okręgowy w Częstochowie w wyroku z dnia 19 stycznia 2015 r. (Sygn. akt VII Ka 976/14) uznał, że przewaga zachowań rodzących po stronie pokrzywdzonej cierpienia psychiczne nie stoi na przeszkodzie włączeniu w ciąg czynności sprawczych przestępstwa znęcania się nawet pojedynczego zachowania, polegającego na zadawaniu cierpienia fizycznego.

Zakwalifikowanie takiego działania jako odrębny czyn zabroniony uprawnione byłoby bowiem jedynie w przypadku uznania, że czynu polegającego na naruszeniu nietykalności cielesnej, czy też naruszeniu czynności narządów ciała, oskarżony dopuścił się z motywacji nie mającej związku z zamiarem znęcania się nad pokrzywdzoną.

Próba samobójcza ofiary znęcania się

Czyn określony w art. 207 § 3 k.k. stanowi kwalifikowany typ przestępstwa znęcania się. Znamieniem ustawowym decydującym o surowszej odpowiedzialności jest następstwo, polegające na targnięciu się pokrzywdzonego na własne życie. Przy takim następstwie sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12 (tak: uchwała Sądu Najwyższego Izba Karna z dnia 9 czerwca 1976 r., VI KZP 13/75)

Oskarżony, który części znęcania dopuścił się przed skończeniem 17 roku życia, a części po tej dacie

Mając do czynienia z oskarżonym, który część aktów znęcania dopuścił się przed skończeniem 17 roku życia a część po tej dacie, nie jest możliwe „rozdzielenie” zarzuconego oskarżonemu przestępstwa znęcania na dwa odrębne czyny, jeden popełniony do osiągnięcia wieku z którym, co do zasady, wiąże ustawodawca odpowiedzialność karną i drugi po tej cezurze, a w konsekwencji wydanie dwóch rozstrzygnięć co do tego samego czynu (jego fragmentów).

Przyjęty jest w orzecznictwie pogląd, że czasem popełnienia czynu ciągłego (tutaj wieloczynowego w ramach jedności czynu) jest okres od pierwszego zachowania składającego się na ten czyn do zakończenia ostatniego z nich. Jeżeli jednak sprawca czynu zabronionego (niewymienionego w art. 10 § 2 k.k.), część zachowań składających się na czyn ciągły zrealizował jako nieletni, a pozostałe zachowania po ukończeniu 17 lat, to ponosi odpowiedzialność karną tylko za te zachowania, których dopuścił się po osiągnięciu tego wieku (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2010 r. V KK 353/10Biuletyn Prawa Karnego 2010/9/21).

Obiektywna ocena czynu przy przestępstwie znęcania się

Znęcanie się należy do pojęć ocennych i sąd na podstawie całokształtu okoliczności sprawy winien ocenić, czy zachowanie sprawcy nosi znamiona znęcania, a dla oceny tej decydujący jest obiektywny punkt widzenia, nie zaś subiektywny osoby pokrzywdzonej. Oczywistym jest zatem, że jeżeli przestępne zachowanie się sprawcy jest krótkotrwałe lub gdy mimo długotrwałości nie jest w stanie wywołać poważnego bólu fizycznego lub cierpienia moralnego u osób wymienionych w art. 207 § 1 kk, to takiego zachowania się sprawcy nie można uznać za „znęcanie się” (tak: wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 12 sierpnia 2014 r., Sygn. akt II Ka 388/14).

Podobnie zdanie wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 sierpnia 1996 r., WR 102/96, Orz. Prok. i Pr. 1997, nr 2, poz. 8, stwierdzając, że znęcanie się to zachowanie, które nie tylko w odczuciu pokrzywdzonego, ale również przy uwzględnieniu kryteriów obiektywnych polega na zadawaniu bólu lub cierpień moralnych (por. wyrok SN z dnia 6 sierpnia 1996 r., WR 102/96, Orz. Prok. i Pr. 1997, nr 2, poz. 8).

Czy można uniknąć więzienia za znęcanie się?

Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w wyroku z dnia 15 maja 2014r. (Sygn. akt IV K 316/10) uznał, że istotną okolicznością przy zastosowaniu warunkowego umorzenia postępowania przy znęcaniu się była diametralna zmiana zachowania oskarżonego dająca podstawę do przypuszczenia, że oskarżony zrozumiał niewłaściwość swojego postępowania względem pokrzywdzonej i w przyszłości nie będą już miały miejsca zachowania, które stanowiły podstawę do wszczęcia przeciwko niemu postępowania karnego.

Za warunkowym umorzeniem postępowania w przywołanej sprawie przemawiała również niekaralność oskarżonego za przestępstwo umyślne. Ponadto właściwości i warunki osobiste oskarżonego uzasadniały przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie on przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa. Oskarżony prowadził bowiem spokojny, ustabilizowany tryb życia i pracował zarobkowo.

Wszystkie powyższe okoliczności pozwalały, zdaniem sądu, na postawienie w stosunku do oskarżonego pozytywnej prognozy kryminologicznej i zastosowanie wobec niego dobrodziejstwa warunkowego umorzenia postępowania.

Adwokat w sprawie o znęcanie się

Sprawy o znęcanie się – zarówno fizyczne, jak i psychiczne – należą do wymagających postępowań karnych. Niezależnie od tego, czy jesteś osobą pokrzywdzoną przemocą, czy zostałeś oskarżony o znęcanie (art. 207 Kodeksu karnego), nie warto działać na własną rękę.

Skorzystanie z pomocy doświadczonego adwokata z Krakowa to klucz do skutecznej obrony lub ochrony swoich praw. Profesjonalny prawnik pomoże Ci:

• przygotować zawiadomienie o przestępstwie lub odpowiedź na akt oskarżenia,
• określić dowody,
• reprezentować Cię na każdym etapie postępowania,
• uzyskać rzetelną i konkretną poradę prawną.

Jeśli potrzebujesz wsparcia w sprawie o znęcanie się, skontaktuj się z kancelarią adwokacką w Krakowie i zyskaj pomoc prawną dostosowaną do Twojej sytuacji.

Na temat przestępstwa naruszenia nietykalności cielesnej – czytaj tutaj